Thập kỷ cuối của thế kỷ XX, giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã có mấy cuộc hội thảo về “Các cơ hội hòa bình bị bỏ lỡ”...
Cuộc đàm phán Pari - Nhìn lại và suy ngẫm*

1. Một nền hòa bình - nguyện vọng và thực tế
Năm 1967, Việt Nam và Mỹ tiến hành đàm phán nhằm đưa lại hòa bình, nhưng cuộc đàm phán đã kéo dài tới hơn năm năm. Tại sao vậy? Có cơ hội nào kết thúc đàm phán sớm không? Thập kỷ cuối của thế kỷ XX, giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã có mấy cuộc hội thảo về “Các cơ hội hòa bình bị bỏ lỡ”. Tại cuộc Hội thảo ở Florida tháng 12-1999, đoàn học giả Mỹ, do ông Mc Namara dẫn đầu, nêu vấn đề: Mùa Thu 1967, phía Mỹ đã có kế hoạch Pennsylvania qua hai nhà trung gian người Pháp là R.Aubrac và H.Marcovich thăm dò điều kiện để nói chuyện: “Mỹ sẵn sàng chấm dứt ném bom Bắc Việt Nam khi việc làm này không bị lợi dụng và đưa tới những cuộc nói chuyện có kết quả. Mỹ đã mềm dẻo như vậy, sao Việt Nam không chấp nhận để sớm đi vào đàm phán?”. Chúng tôi - những người Việt Nam tham dự Hội thảo, đã trả lời rằng: Nếu Việt Nam chấp nhận kế hoạch Pennsylvania thì Việt Nam mặc nhiên trao quyền phán quyết cho Mỹ, nghĩa là khi đã nhận ngồi đàm phán theo các điều kiện đó thì bất cứ lúc nào phía Mỹ cũng dễ dàng lên án Việt Nam “lợi dụng” và “nói chuyện không kết quả”. Chúng tôi xin nói thêm rằng, giữa năm 1967 ấy, tình thế ở chiến trường và so sánh lực lượng chưa thuận với chúng tôi. Theo các số liệu cả hai phía thì lúc đó quân Mỹ có gần 500.000 người cộng với quân của Sài Gòn và các nước là 1.334.000, trong khi Quân giải phóng có 277.000 người. Tỷ lệ xấp xỉ 5/1. Sau Tết Mậu Thân năm 1968, đàm phán chỉ giải quyết được một việc: Mỹ chấm dứt ném bom hoàn toàn miền Bắc Việt Nam. Tiếp đó, trong ba năm 1969-1971, Việt Nam ở trong tình thế rất khó khăn, phải vừa chiến đấu vừa củng cố lực lượng; phía Mỹ thì đẩy mạnh chính sách “Việt Nam hóa chiến tranh”. Hoàn toàn không có cơ hội nào để thúc đẩy đàm phán.
Mùa thu 1971, với đề nghị hòa bình ngày 11 tháng 10, phía Mỹ đã tiến một bước, gác đòi hỏi “hai bên cùng rút quân”. Cũng có nghĩa là phía Mỹ gần như đã ngả bài. Nhiều học giả đặt câu hỏi: Tại sao phía Việt Nam không nắm cơ hội đó để sớm đạt thỏa thuận? Về việc này, Ban lãnh đạo ở Hà Nội đã có chỉ thị cho đoàn đàm phán, nguyên văn như sau: “Thời gian không ủng hộ địch. Do đó Mỹ muốn giải quyết sớm để giảm bớt khó khăn của chúng. Nhưng chúng ta không bị động theo chúng. Trái lại chúng ta phải chủ động nắm vững thời cơ để thực hiện chiến lược của ta”. Mọi người đều biết, lúc này Quân giải phóng đang chuẩn bị cuộc tổng tiến công chiến lược Xuân - Hè 1972. Như vậy, từ năm 1967 đến năm 1972 chưa có thời cơ giải quyết. Đàm phán phụ thuộc vào so sánh lực lượng và thế trận ở chiến trường. Đến giữa năm 1972, mới có thời cơ đi vào đàm phán thực chất.
Tuy nhiên, nhìn lại sáu tháng cuối năm 1972, chúng tôi thấy có hai thời điểm có thể kết thúc đàm phán sớm được một vài tháng. Đó là thời điểm 20-10-1972, văn bản Hiệp định đã cơ bản hoàn thành và thời điểm 12-12-1972, đàm phán lại Hiệp định cũng cơ bản hoàn thành, chỉ còn lại một điều khoản (thực chất là hai chữ dân sự).
2. Hai bên ngoại giao - đối chọi và thỏa hiệp
Cuộc đàm phán Paris kéo dài và quyết liệt. Con đường đi tới Hiệp định rất gian nan. Cuộc chiến tranh không trận tuyến, hai bên đều quyết thắng, cuộc đàm phán liên quan đến nhiều bên, lập trường, lợi ích rất xa nhau. Các vấn đề phải bàn bạc rất nhiều.
Nền ngoài giao Mỹ rất hùng mạnh, có nhiều kinh nghiệm trên các vấn đề quốc tế. Các nhà ngoại giao Mỹ đều khôn khéo, sắc sảo. Mỹ có chiến lược đàm phán rõ ràng: Dùng đàm phán kết hợp với thế mạnh áp đảo trên chiến trường buộc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải chấm dứt ủng hộ nhân dân và Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, giữ chế độ Sài Gòn trong phạm vi ảnh hưởng của Mỹ.
Ngoại giao Việt Nam rất non trẻ. Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, từ chiến khu trở về Hà Nội, ngoại giao Việt Nam hầu như tay trắng, không có các nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Trên tinh thần vừa làm, vừa học hỏi, chúng tôi đến Pari với ý thức dân tộc và ngoại giao đạo lý để chống chọi với ngoại giao trên thế mạnh của Hoa Kỳ. Chiến lược của chúng tôi là vận dụng ngoại giao và đàm phán để phục vụ đấu tranh quân sự, chính trị ở chiến trường, tập hợp bạn bè quốc tế, tác động vào nước Mỹ và hỗ trợ phong trào nhân dân Mỹ chống chiến tranh. Việt Nam kiên trì đòi Mỹ chấm dứt chiến tranh, rút hết quân mà không được đòi điều kiện gì. Hoa Kỳ không ngừng đòi hỏi hai bên cùng rút quân, khôi phục khu phi quân sự để cắt đường tiếp tế từ miền Bắc vào miền Nam. Phía Hoa Kỳ nêu mạnh khẩu hiệu “hai bên cùng xuống thang chiến tranh”, nhưng suốt bốn năm, họ không giành được kết quả nào. Phía Việt Nam không đưa khẩu hiệu đó, nhưng xoáy vào thế khó của Mỹ, đã nhiều lần tìm cách kéo được Mỹ xuống thang đơn phương:
- Năm 1967, Hà Nội dùng đòn ngoại giao đòi Mỹ chấm dứt ném bom miền Bắc để đàm phán, tạo sức ép lớn. Rồi đòn Tết Mậu Thân tác động mạnh, Mỹ buộc phải xuống thang lần thứ nhất, hạn chế ném bom miền Bắc (31-3-1968).
- Tháng 10-1968, lợi dụng khó khăn và yêu cầu của chính quyền Johnson trong năm bầu cử, đàm phán đã đưa tới thỏa thuận Mỹ chấm dứt hoàn toàn ném bom Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Mỹ xuống thang lần thứ hai. Một thắng lợi lớn của Việt Nam.
- Từ năm 1969, Việt Nam bước vào thời kỳ vừa chiến đấu vừa củng cố lực lượng. Phía Mỹ bắt đầu chính sách “Việt Nam hóa chiến tranh”. Ban lãnh đạo Hà Nội chỉ thị cho đoàn đàm phán: “Nhiệm vụ chủ yếu là đẩy địch xuống thang một bước trên chiến trường chính, ép Hoa Kỳ đơn phương rút một bộ phận quân Mỹ”1. Suốt ba năm giằng co, ngoại giao Việt Nam nỗ lực để thúc đẩy điều đó. Sau ba năm, Mỹ đơn phương rút trên 400.000 quân, mở ra một thế trận mới thuận lợi cho Quân giải phóng. Chúng tôi coi đây là bước xuống thang thứ ba rất quan trọng của Mỹ.
- Suốt quá trình đám phán, Mỹ luôn đòi “hai bên cùng rút quân”. Mùa thu 1971, trong đề nghị hòa bình ngày 10-11-1971, phía Mỹ gác yêu sách đòi “hai bên cùng rút quân”. Chúng tôi coi đây là lần thứ tư Mỹ xuống thang - lần này là về lập trường đàm phán.
Những thắng lợi từng bước đó cùng với cuộc tổng tiến công chiến lược Xuân - Hè 1972 đã tạo thời cơ để Việt Nam đưa đàm phán đi vào thực chất từ tháng 7-1972. Ngày 8-10-1972, Việt Nam lật bài, gác vấn đề lật đổ chính quyền Nguyễn Văn Thiệu và các vấn đề chính trị nội bộ miền Nam, đưa tới thỏa thuận ngày 20-10-1972. Nguyễn Văn Thiệu phá, Mỹ đề nghị đàm phán lại rồi dùng B.52 gây sức ép, đến ngày 22-1-1973, đạt thỏa thuận cuối cùng và ký tắt với nội dung cơ bản vẫn là thỏa thuận ngày 20-10-1972.
Sau hơn 30 năm, nay nhìn lại Hiệp định thì thấy đó là một công trình của nghệ thuật thỏa hiệp sau một thời gian dài mặc cả, đổi chác khó khăn. Hiệp định có 21 điều khoản thì có tới 19 điều phản ánh sự thỏa hiệp, mà thỏa hiệp bao trùm nhất là duy trì nguyên trạng ở miền Nam Việt Nam với hai chính quyền, hai quân đội, hai vùng kiểm soát. Chỉ có hai điều khoản Mỹ nhận đơn phương: Điều 3e, Mỹ đơn phương rút hết quân Mỹ và Điều 21, Mỹ nhận đóng góp hàn gắn vết thương chiến tranh ở Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chiến tranh kết thúc, quân Mỹ cũng không còn lý do gì để ở lại. Còn vấn đề Mỹ nhận đóng góp khắc phục hậu quả chiến tranh là một sự tính toán dùng viện trợ kinh tế để kiềm chế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhằm duy trì chế độ Sài Gòn ít nhất là trong một khoảng thời gian thích hợp. Nói vậy để thấy với Hiệp định, mỗi bên mới đạt yêu cầu tối thiểu. Cái chưa giành được hoặc phải nhân nhượng là do tương quan, do tình thế mà không phải do đàm phán sơ hở hay vụng tính.
3. Những điều đáng tiếc và nguyên nhân sự thật
Phần trên đã đề cập trí tuệ và nghệ thuật đàm phán của hai bên. Tuy vậy, cũng có những điều đáng tiếc đã xảy ra mà chúng ta cần phải nhìn nhận một cách thẳng thắn, cũng là để rút kinh nghiệm chung.
Về phía các nhà đàm phán Hoa Kỳ, tôi nghĩ họ đã làm việc và phối hợp với chính quyền Sài Gòn không tốt. Cuối tháng 10-1968, họ đã để cho Nguyễn Văn Thiệu ngáng đường, chống lại việc Johnson chấm dứt ném bom miền Bắc Việt Nam, đưa tới thất bại của ông Humphrey trong bầu cử, mặc dầu phía Việt Nam đã cố gắng “hỗ trợ”. Hồi tháng 10-1972, Thiệu lại ngáng đường Nixon không ký được thỏa thuận ngày 20 tháng 10. Một lần nữa, các nhà đàm phán Mỹ không hiểu và không lường được Thiệu. Trong Hiệp định, điều khoản về khu phi quân sự không có gì quan trọng. Suốt mấy phiên họp, phía Mỹ đòi ghi cho được yêu cầu của mình làm cho đàm phán gián đoạn giữa tháng 12-1972. Lúc này, cả Hà Nội và đoàn đàm phán đều lường trước việc Mỹ sẽ làm mạnh, gây sức ép, nên Lê Đức Thọ cố tình báo cho Kissinger biết ông đi về mất bảy ngày, hàm ý nói với phía Mỹ rằng ông sẽ sớm sang để kết thúc… Thế nhưng, Mỹ vẫn dùng B.52 đánh Hà Nội để gây sức ép. Đây là một sai lầm lớn, sai lầm toàn diện của Mỹ về chính trị và chiến lược, về ngoại giao và đạo lý.
Về phía Việt Nam, chúng tôi cũng có những thiếu sót trong nghiên cứu tính toán. Mùa Thu 1972, ở Mỹ đang vận động bầu cử tổng thống quyết liệt. Chúng tôi đánh giá hiện tượng Mc Govern không được sát nên có phần chần chừ trong đàm phán, chậm ngả bài, mãi đến ngày 8-10-1972 mới đưa đề nghị hòa bình cuối cùng, chỉ cách bầu cử ở Mỹ non một tháng.
Với điều khoản về khu phi quân sự, đến ngày 12-12-1972, hai bên chỉ khác nhau hai chữ “qua lại” và “qua lại dân sự”. Hà Nội không chấp nhận dùng chữ “qua lại dân sự” như Mỹ muốn. Lê Đức Thọ phải về Hà Nội xin ý kiến nên mất khả năng kết thúc đàm phán trước Noel và năm mới. Học giả Asselin trong một cuộc hội thảo ở Texas cho rằng: “Thời đó Việt Nam kiên trì không chịu nhận vì cho rằng thời gian ủng hộ mình”. Trên thực tế thì không phải như vậy. Sự thật là Hà Nội đã muốn kết thúc sớm. Từ tháng 11-1972, Hà Nội đã nhận định: “Ta tranh thủ kết thúc chiến tranh sớm thì tốt nhưng nếu Mỹ ngoan cố thì ta sẵn sàng chiến đấu”. Lý do không chấp nhận công thức của Mỹ, Hà Nội giải thích cho đoàn đàm phán như sau: “Ta kiên quyết không ghi vấn đề khu phi quân sự theo cách của Mỹ vì như vậy sẽ đẻ ra nhiều vấn đề phức tạp. Đây là một âm mưu rất lớn của Mỹ nhằm chia cắt lâu dài Việt Nam, tạo cho Sài Gòn trở lại vấn đề “rút quân miền Bắc” về phía Bắc khu phi quân sự… Hà Nội đã thảo luận kỹ vấn đề này… còn ta không nên vì muốn giải quyết sớm mà bỏ vấn đề nguyên tắc này”2.
Ngày 22 tháng 12, Bộ Chính trị Việt Nam nhận định: “Mỹ ném bom để ép ta trở lại văn bản ngày 23 tháng 11, nhưng thất bại, nay dùng con bài ngừng ném bom để nối lại đàm phán”3.
4. Đàm phán và Hiệp định Pari trong lịch sử Việt Nam
Từ ngày thành lập, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã bốn lần đàm phán và ký kết các hiệp định về độc lập chủ quyền. Cuộc đàm phán Paris là cuộc đàm phán lâu dài và quyết liệt nhất. Chúng tôi coi đàm phán Paris là một sự kiện lớn trong lịch sử Việt nam hiện đại. Đàm phán đã hoàn thành xuất sắc vai trò phục vụ và phối hợp với đấu tranh quân sự, chính trị. Vừa đánh, vừa đàm là phương thức tốt nhất để thực hiện sự phối hợp ấy và cũng là bài học quan trọng nhất của chúng tôi về nghệ thuật đàm phán. Hiệp định Paris là một mốc son trong nền ngoại giao Việt Nam, liên quan đến con đường thắng lợi và vận mệnh của đất nước.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Việt Nam tính con đường và cung cách giành thắng lợi. Từ năm 1963 đến năm 1972, Ban lãnh đạo Việt Nam đã ba lần trù tính phương thức “Giành thắng lợi quyết định”.
- Năm 1964, định đánh đổ chế độ Sài Gòn trước khi Mỹ vào.
- Năm 1968, giành thắng lợi quyết định với đòn Tết Mậu Thân.
- Năm 1972, định giành thắng lợi quyết định với cuộc tổng tiến công chiến lược Xuân - Hè.
Cả ba lần ấy đều có thắng lợi nhưng chưa mang tính quyết định. “Hiệp định Pari đạt được trên cơ sở làm phá sản chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh”, đánh thắng cuộc bắn phá bằng B.52, đi tới ký hòa ước Mỹ chấm dứt chiến tranh, rút hết quân. Chúng tôi coi thắng lợi tổng hợp này là “thắng lợi quyết định”. Nó quyết định cục diện của chiến tranh. Nó mở đường cho thắng lợi cuối cùng vào mùa Xuân 1975.
Như vậy, phương thức giành “thắng lợi quyết định” trong cuộc chiến đấu với một kẻ thù mạnh là tổng hòa thắng lợi quân sự, chính trị, ngoại giao chứ không chỉ có thắng lợi trên chiến trường.
Nguyễn Khắc Huỳnh
Trích trong “Nghệ thuật ngoại giao Việt Nam với cuộc đàm phán Paris”,
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật, 2014.
* Tham luận tại hội thảo quốc tế tại Paris, ngày 13 và 14-5-2008.
1. Ngoại giao Việt Nam 1945-2000, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, tr. 236.
2. Lưu Văn Lợi - Nguyễn Anh Vũ: Các cuộc thương lượng Lê Đức Thọ - Kissinger tại Paris, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2002, tr. 375.
3. Hồ sơ của tác giả.




Bình luận